I. Thách thức mới của công tác tư tưởng trong kỷ nguyên số

Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một “không gian xã hội đặc biệt”, nơi thông tin lan truyền với tốc độ cao, phạm vi rộng và tác động trực tiếp đến nhận thức, niềm tin của các tầng lớp nhân dân. Nếu như trước đây, quá trình hình thành nhận thức xã hội chủ yếu thông qua các kênh truyền thông chính thống với độ trễ nhất định, thì ngày nay, thông tin có thể lan tỏa theo cấp số nhân chỉ trong thời gian rất ngắn, thậm chí vượt khỏi khả năng kiểm soát thông thường.

Bên cạnh những giá trị tích cực, môi trường này cũng đang bị các thế lực thù địch, phần tử cơ hội chính trị triệt để lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc, bóp méo sự thật. Đáng chú ý, các hoạt động này ngày càng tinh vi, không biểu hiện trực diện mà thường lồng ghép trong các thông tin “có vẻ khách quan”, “có vẻ phản biện”, nhưng thực chất là nhằm dẫn dắt nhận thức theo hướng sai lệch, từng bước làm xói mòn niềm tin xã hội.

Từ thực tiễn hoạt động báo chí, có thể nhận thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: nhiều thông tin chưa được kiểm chứng, thậm chí sai lệch, lại lan truyền nhanh và tạo ảnh hưởng mạnh; trong khi đó, thông tin chính thống dù chính xác hơn nhưng lại đến chậm hơn, khó tạo được hiệu ứng tương đương. Thực tiễn này đặt ra một yêu cầu mang tính căn bản: công tác tư tưởng không thể chỉ dừng lại ở việc “định hướng”, mà phải vươn lên dẫn dắt nhận thức xã hội.

II. Kiên định mục tiêu, đổi mới phương thức

Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị đã xác định rõ: bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ “quan trọng hàng đầu”, gắn liền với bảo vệ Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa.

Tinh thần này tiếp tục được khẳng định và phát triển trong các văn kiện của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, trong đó nhấn mạnh yêu cầu vừa kiên định nền tảng tư tưởng, vừa đổi mới mạnh mẽ phương thức công tác tư tưởng trong điều kiện mới. Điểm đáng chú ý là nhận thức về công tác tư tưởng đã có sự chuyển biến rõ rệt: từ truyền thông một chiều sang tương tác đa chiều; từ phản ứng sang chủ động; từ định hướng chung sang dẫn dắt nhận thức.

Điều này cho thấy, trong bối cảnh chuyển đổi số, không phải mục tiêu thay đổi, mà chính phương thức thực hiện cần được điều chỉnh để phù hợp với môi trường mới.

Một dấu mốc quan trọng trong năm 2026 là việc ban hành Quy định số 19-QĐ/TW ngày 08/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, do Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành.

Quy định đã khẳng định rõ: công tác chính trị, tư tưởng là “nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong công tác xây dựng Đảng”, đồng thời yêu cầu phải “đi trước, mở đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn”.

Điểm mới căn bản của Quy định 19 không chỉ nằm ở nội dung, mà ở cách tiếp cận: (1) xác lập rõ trách nhiệm của từng chủ thể; (2) gắn công tác tư tưởng với kết quả thực tiễn; (3) lấy niềm tin của nhân dân làm thước đo.

Đây là bước chuyển quan trọng, đưa công tác tư tưởng từ lĩnh vực mang tính định tính trở thành một hoạt động có thể đánh giá, đo lường và chịu trách nhiệm cụ thể.

III. Nguy cơ “định hướng ngược” trong môi trường số

Không gian mạng đã làm thay đổi căn bản quy luật lan truyền thông tin: tốc độ lan tỏa nhanh; phạm vi ảnh hưởng rộng; yếu tố cảm xúc lấn át lý trí

Ví dụ, giai đoạn dịch COVID-19 (2020–2021), nhiều thông tin sai lệch về dịch bệnh, chính sách điều hành đã lan rộng trên mạng xã hội, gây hoang mang trong dư luận. Theo thống kê của cơ quan chức năng, hàng nghìn trường hợp vi phạm đã bị xử lý. Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là tác động nhận thức của tin giả thường xảy ra trước khi thông tin chính thống kịp thời đính chính.

Hay như, trong một số vụ việc kinh tế – xã hội, thông tin bị cắt ghép, suy diễn, giật tít theo hướng kích thích cảm xúc, làm sai lệch cách hiểu về bản chất vấn đề. Những thông tin này không nhằm cung cấp cái nhìn đầy đủ, mà hướng tới tạo ra nhận thức lệch lạc, làm suy giảm niềm tin xã hội.

Thực tiễn đó đặt ra một một luận điểm quan trọng, đó là: Vấn đề không phải là thông tin, mà là niềm tin.

Trong môi trường truyền thông hiện nay, vấn đề không còn là thiếu thông tin, mà là: có quá nhiều thông tin nhưng thiếu định hướng đúng.

Do đó, câu hỏi không phải là ai đưa tin trước, mà là: ai có khả năng làm cho xã hội tin (?).

Nếu báo chí không giữ vai trò dẫn dắt, khoảng trống đó sẽ bị lấp đầy bởi các nguồn thông tin không chính thống, kéo theo những hệ lụy khó lường.

IV. Vai trò của báo chí cách mạng: Từ định hướng đến dẫn dắt nhận thức

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Báo chí phải nhanh chóng thích ứng, làm chủ mặt trận thông tin và truyền thông trên không gian mạng”, đồng thời yêu cầu “kiên quyết đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch”.

Những chỉ đạo này thể hiện rõ yêu cầu chuyển đổi vai trò của báo chí:

(1) Từ đưa tin sang phân tích;

(2) Từ phản ánh sang định hướng;

(3) Từ theo sau sang dẫn dắt.

Khi đó, báo chí không chỉ là kênh truyền tải thông tin, mà phải trở thành lực lượng chủ động định hình dòng chảy thông tin và nhận thức xã hội. Và như vậy, người làm báo không chỉ là người đưa tin, mà là chủ thể trực tiếp tham gia vào công tác tư tưởng.

Thực tiễn cho thấy: chạy theo tốc độ sẽ đánh mất độ tin cậy; né tránh vấn đề sẽ làm suy giảm vai trò định hướng; thiếu bản lĩnh sẽ không đủ sức thuyết phục.

Do đó, yêu cầu đặt ra với người làm báo nhất định phải có 3 yếu tố: bản lĩnh chính trị vững vàng; năng lực phân tích sâu sắc; đạo đức nghề nghiệp trong sáng. Đây chính là nền tảng để báo chí thực hiện tốt vai trò bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Một thực tế cần thừa nhận là: thông tin đúng chưa chắc đã lan tỏa; thông tin nhanh chưa chắc đã tạo niềm tin. Vì vậy, báo chí cần: nâng cao chất lượng nội dung; tăng tính phân tích, lý giải; đổi mới hình thức thể hiện.

Mục tiêu không chỉ là “đưa tin đúng”, mà là: làm cho cái đúng có sức thuyết phục và khả năng dẫn dắt xã hội.

Quy định số 19-QĐ/TW (2026) và tinh thần Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định rõ: công tác tư tưởng phải đi trước, mở đường, gắn với niềm tin xã hội.

Trong bối cảnh đó, báo chí cách mạng Việt Nam cần vươn lên thực hiện vai trò cao hơn: không chỉ cung cấp thông tin, mà phải dẫn dắt nhận thức xã hội bằng sức thuyết phục của sự thật.

Đó chính là cách thiết thực nhất để bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong giai đoạn phát triển mới.

V. Danh mục T liệu tham khảo

1. Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị;
2. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng (2026);
3. Quy định số 19-QĐ/TW ngày 08/4/2026;
4. Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Lễ kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam.