Trong quá trình lựa chọn con đường cách mạng vô sản, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhất quán một nguyên lý: Độc lập dân tộc phải gắn với tự do, hạnh phúc của nhân dân; quyền lực nhà nước phải thuộc về nhân dân và phục vụ nhân dân.

Từ khát vọng cứu nước đến giải phóng dân tộc, giải phóng con người

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Hoa, Trưởng khoa Chính trị học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhận thức của Chủ tịch Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và quyền làm chủ của nhân dân không phải là ý niệm bộc phát mà là kết quả của một quá trình khảo nghiệm thực tiễn sâu sắc, từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa Mác - Lênin, từ khát vọng cứu nước đến giải phóng dân tộc, giải phóng con người.

Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hoa, quá trình phát triển tư duy đó có thể khái quát qua ba bước chuyển lớn. Trước hết là từ khát vọng cứu nước đến yêu cầu giải phóng đồng bào. Khi ra đi tìm đường cứu nước năm 1911, Nguyễn Tất Thành xuất phát từ lòng yêu nước, thương dân và mong muốn đem lại tự do cho đồng bào, độc lập cho Tổ quốc. Tuy nhiên, Người sớm nhận ra rằng, nếu chỉ thay đổi địa vị pháp lý của quốc gia mà nhân dân vẫn bị áp bức, bóc lột và không được làm chủ thì nền độc lập ấy chưa phải là độc lập đầy đủ và bền vững.

Bước chuyển thứ hai là từ khảo nghiệm các mô hình cách mạng trên thế giới đến phê phán giới hạn của cách mạng tư sản. Qua nghiên cứu các cuộc cách mạng Mỹ và Pháp, Nguyễn Ái Quốc nhận thấy những giá trị tiến bộ về quyền con người, quyền công dân, quyền tự do, bình đẳng, nhưng đồng thời cũng thấy rõ giới hạn lịch sử của các cuộc cách mạng đó. Trong “Đường Kách mệnh”, Người nhận xét “cách mệnh tư bản là cách mệnh chưa đến nơi”, bởi quyền lực thực chất vẫn có thể rơi vào tay thiểu số, còn đông đảo công nông và người lao động chưa thật sự được giải phóng.

Bước chuyển có ý nghĩa quyết định là khi Nguyễn Ái Quốc tiếp cận chủ nghĩa Mác - Lênin và xác lập con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Sau khi đọc “Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa” của V.I. Lênin năm 1920, Người tìm thấy lời giải căn bản cho con đường giải phóng các dân tộc thuộc địa. Từ đây, trong tư duy của Hồ Chí Minh, độc lập dân tộc phải gắn với giải phóng xã hội, giải phóng con người; quyền làm chủ của nhân dân trở thành nội dung bản chất của nền độc lập chân chính.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Hoa nhấn mạnh, điểm đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh là Người không nhìn độc lập dân tộc chỉ như một phạm trù chính trị - lãnh thổ, mà xem đó là điều kiện để con người Việt Nam được sống trong tự do, được làm chủ vận mệnh của mình và được hưởng hạnh phúc bằng những quyền lợi thiết thực trong đời sống hằng ngày.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngọc Hoa, mục tiêu xây dựng một xã hội do nhân dân làm chủ và được bảo đảm hạnh phúc đã được Hồ Chí Minh hiện thực hóa bằng việc kiến tạo thể chế nhà nước và pháp luật ngay sau khi giành được chính quyền. Tuyên ngôn Độc lập năm 1945 không chỉ kế thừa các giá trị phổ quát của nhân loại về quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc mà còn nâng các quyền tự nhiên của con người lên thành quyền thiêng liêng của các dân tộc. Đây là đóng góp lớn của Hồ Chí Minh khi đặt quyền dân tộc trong mối quan hệ thống nhất với quyền con người; đặt độc lập quốc gia gắn liền với tự do và hạnh phúc của nhân dân.

Không lâu sau Cách mạng Tháng Tám, trong Thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”. Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hoa, câu nói đó cho thấy chuẩn mực đánh giá nền độc lập không phải chỉ là quốc kỳ, quốc hiệu hay chính quyền, mà trước hết là đời sống tự do, ấm no, hạnh phúc của nhân dân. 

Ở phương diện thể chế pháp lý, Hồ Chí Minh trực tiếp chỉ đạo xây dựng Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước Việt Nam mới. Điều thứ nhất của Hiến pháp khẳng định: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”. Đây là sự hiến định rất sớm và tiến bộ về chủ quyền nhân dân cũng như nguyên tắc bình đẳng trong tổ chức quyền lực nhà nước.

Trong bài “Dân vận” năm 1949, Người tiếp tục khẳng định: “Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân”. Theo Phó Giáo sư Nguyễn Thị Ngọc Hoa, tư tưởng đó cho thấy nhà nước mới không phải là nhà nước đứng trên nhân dân mà là nhà nước do nhân dân lập nên, chịu sự kiểm tra của nhân dân và phục vụ lợi ích của nhân dân.

Từ Tuyên ngôn Độc lập năm 1945, Hiến pháp năm 1946 đến các quan điểm về dân vận, xây dựng chính quyền và đạo đức công vụ, Hồ Chí Minh luôn nhất quán nguyên lý: Độc lập dân tộc là điều kiện chính trị tối cao nhưng giá trị hiện thực của độc lập được đo bằng quyền làm chủ và hạnh phúc của nhân dân. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Hoa, “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc” không chỉ là tiêu ngữ trên văn bản hành chính mà còn là hệ giá trị nền tảng, là lời cam kết chính trị - pháp lý của Nhà nước trước nhân dân và là thước đo cao nhất đối với mọi đường lối, chính sách phát triển đất nước.

Bà Ngọc Hoa cho rằng, giá trị cốt lõi của tư tưởng này nằm ở tính bất biến. Trong mọi giai đoạn lịch sử, từ đấu tranh giành độc lập đến xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ chủ quyền quốc gia và nâng cao đời sống nhân dân luôn là hai nhiệm vụ song hành. Trong bối cảnh hiện nay, nội hàm của độc lập còn được mở rộng sang năng lực tự chủ về kinh tế, khoa học - công nghệ, an ninh dữ liệu, an ninh văn hóa và khả năng chống lệ thuộc chiến lược trong môi trường quốc tế biến động nhanh chóng.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Hoa, quan điểm lấy nhân dân làm trung tâm, làm chủ thể, là nguồn lực và là mục tiêu của phát triển trong đường lối hiện nay chính là sự kế thừa trực tiếp tư tưởng Hồ Chí Minh. Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng, cải cách hành chính và chuyển đổi số vì người dân, doanh nghiệp là những phương thức hiện thực hóa khát vọng “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc” trong điều kiện mới.

Tấm gương sáng ngời của chủ nghĩa yêu nước

Thạc sĩ Nguyễn Thị Ánh Tuyết, Giảng viên Khoa Xây dựng Đảng, Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong, thành phố Hà Nội cho rằng, bước chuyển biến quan trọng nhất trong nhận thức của Nguyễn Ái Quốc từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống sang lập trường cách mạng vô sản diễn ra trong bối cảnh phong trào cứu nước trong nước khủng hoảng về đường lối, còn trên thế giới Cách mạng Tháng Mười Nga vừa thành công.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Ánh Tuyết, yếu tố quyết định tạo nên bước ngoặt này là khi Nguyễn Ái Quốc đọc được Luận cương của V.I. Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa vào tháng 7/1920. Bản Luận cương đã giải đáp những câu hỏi lớn về con đường giải phóng dân tộc mà Người trăn trở suốt nhiều năm tìm đường cứu nước, khiến Người khẳng định: “Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta”. Từ đó, Nguyễn Ái Quốc gia nhập Quốc tế Cộng sản và trở thành người cộng sản.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Ánh Tuyết cho rằng, Hồ Chí Minh lựa chọn chủ nghĩa Mác - Lênin không bằng cảm tính mà bằng quá trình khảo nghiệm khoa học và thực tiễn sâu sắc. Người nhận ra các cuộc cách mạng tư sản tuy đề cao tự do, bình đẳng nhưng chưa giải phóng triệt để người lao động và các dân tộc thuộc địa. Ngược lại, chủ nghĩa Mác - Lênin là học thuyết đáp ứng yêu cầu giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người. Đây là sự lựa chọn khoa học, sáng tạo, mở ra con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội cho cách mạng Việt Nam.

Đánh giá về tư duy độc lập, khả năng tự học và phương pháp tiếp cận thực tiễn của Hồ Chí Minh, Thạc sĩ Nguyễn Thị Ánh Tuyết nhấn mạnh, đó là tấm gương sáng ngời của chủ nghĩa yêu nước kết hợp với tinh thần khoa học cách mạng. Người lựa chọn sang phương Tây để tìm hiểu tận gốc bản chất của chủ nghĩa thực dân; tiếp cận lý luận từ thực tiễn lao động và đời sống của giai cấp công nhân quốc tế; đồng thời không ngừng tự học ngoại ngữ, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam.

Từ hành trình ấy, theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Ánh Tuyết, bài học lớn nhất đối với đội ngũ cán bộ, trí thức trẻ hôm nay là phải kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết; đồng thời nuôi dưỡng tinh thần tự lực, tự cường và không ngừng tự học để nắm bắt xu thế thời đại. Mọi tri thức, học thuyết và công nghệ tiên tiến của thế giới khi tiếp thu đều phải được vận dụng sáng tạo, phù hợp với thực tiễn Việt Nam, chống giáo điều, rập khuôn, máy móc…