Một pha đánh đầu có thể chỉ kéo dài vài phần nghìn giây. Nhưng những tác động tích lũy lên não bộ có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí cả đời. Đó là lý do ngày càng nhiều CLB, liên đoàn và chuyên gia y học kêu gọi thay đổi cách bóng đá tiếp cận kỹ năng vốn được xem là biểu tượng của môn thể thao vua.

Mới đây, CLB Como (Italia) trở thành cái tên mới nhất hành động mạnh tay. Học viện của đội bóng này quyết định áp dụng quy định nghiêm ngặt nhằm hạn chế đánh đầu ở các cầu thủ trẻ để bảo vệ sức khỏe não bộ ngay từ giai đoạn đào tạo.

Theo quy định mới, trẻ dưới 10 tuổi sẽ bị cấm hoàn toàn đánh đầu, cả trong tập luyện lẫn thi đấu. Sang tuổi 10, cầu thủ chỉ được làm quen vào cuối mùa bằng bóng cao su. Với nhóm 11-12 tuổi, kỹ thuật đánh đầu chỉ được dạy mỗi tháng một lần bằng bóng nhẹ và tối đa năm lần đánh đầu trong mỗi buổi tập.

Đứng sau quyết định này có dấu ấn của Raphaël Varane. Cựu trung vệ tuyển Pháp từng nhiều lần cảnh báo về hậu quả của các chấn động não sau khi bản thân trải qua nhiều va chạm trong sự nghiệp. Hiện anh là thành viên hội đồng quản trị của Como và luôn thúc đẩy các chương trình bảo vệ cầu thủ trẻ.

Giám đốc đào tạo Osian Roberts cho rằng bóng đá hoàn toàn có thể khuyến khích lối chơi dưới mặt đất thay vì phụ thuộc vào những pha không chiến. Theo ông, việc có thể để lọt vài bàn thắng không quan trọng bằng việc giảm thiểu nguy cơ tổn thương não khi các nghiên cứu ngày càng chỉ ra những hệ lụy lâu dài.

Thực tế, Como không phải người tiên phong. Nhiều nền bóng đá đã bắt đầu thay đổi cách tiếp cận từ vài năm qua sau khi các bằng chứng khoa học liên tục được công bố.

Liên đoàn bóng đá Anh (FA) từ năm 2024 đã triển khai lộ trình loại bỏ dần các pha đánh đầu chủ động ở các giải trẻ từ U7 đến U11. Đây là kết quả của hai mùa giải thử nghiệm trước đó nhằm đánh giá tác động đối với sự phát triển của cầu thủ.

Scotland thậm chí còn áp dụng quy định với cả cầu thủ chuyên nghiệp. Kể từ cuối năm 2022, các đội bóng chỉ được tập đánh đầu một buổi mỗi tuần, đồng thời cấm hoàn toàn các bài tập dạng này vào ngày trước và sau trận đấu để giảm nguy cơ chấn thương tích lũy.

Tại Pháp, Liên đoàn bóng đá nước này cũng cấm trẻ dưới 10 tuổi đánh đầu trong tập luyện và thi đấu từ năm 2025. Mỹ đã áp dụng quy định tương tự từ một thập kỷ trước, cho thấy xu hướng bảo vệ não bộ đang lan rộng trên toàn thế giới.

Theo bác sĩ thần kinh David Brauge, bóng đá đã có những bước tiến đáng kể trong nhận thức về chấn động não, nhưng vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Ông cho rằng hai ưu tiên lớn nhất hiện nay là hạn chế đánh đầu ở lứa tuổi nhỏ và xây dựng quy trình xử lý chấn động não nghiêm ngặt hơn.

Điều quan trọng nhất, theo vị chuyên gia này, là các cầu thủ bị nghi ngờ chấn động não phải được rời sân ngay lập tức thay vì cố gắng tiếp tục thi đấu như trước đây.

Bác sĩ thần kinh Fanny Juhel cũng nhận thấy sự thay đổi tích cực. Bà cho biết trước đây chấn động não thường bị xem nhẹ vì quan niệm "chịu đau là một phần của thể thao". Tuy nhiên, nhờ truyền thông và những lời chia sẻ của các cầu thủ nổi tiếng, nhận thức của người hâm mộ lẫn giới y tế đã cải thiện rõ rệt.

Bên cạnh nhận thức, khoa học cũng đang cung cấp ngày càng nhiều dữ liệu đáng lo ngại. Dù chưa thể khẳng định đánh đầu trực tiếp gây ra các bệnh thoái hóa thần kinh, nhiều nghiên cứu độc lập đều chỉ ra nguy cơ mắc bệnh ở các cựu cầu thủ chuyên nghiệp cao hơn đáng kể so với người bình thường.

Nghiên cứu của Đại học Glasgow năm 2019 trên gần 8.000 cựu cầu thủ Scotland cho thấy họ có nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh cao gấp khoảng 3,5 lần so với nhóm đối chứng.

Một nghiên cứu khác do FA đặt hàng năm 2023, khảo sát hơn 450 cựu cầu thủ trên 45 tuổi, cũng đưa ra kết quả gần như tương tự khi nguy cơ được xác định cao gấp 3,43 lần.

Nỗi lo càng trở nên ám ảnh khi nhìn vào đội tuyển Anh vô địch World Cup 1966. Trong số 11 cầu thủ đá chính ở trận chung kết, có tới năm người sau này qua đời vì chứng mất trí nhớ, gồm Nobby Stiles, Jack Charlton, Martin Peters, Ray Wilson và Bobby Charlton.

Trong khi các CLB và liên đoàn quốc gia bắt đầu hành động, các tổ chức quản lý bóng đá thế giới vẫn khá thận trọng. UEFA từ năm 2020 chỉ ban hành khuyến nghị hạn chế đánh đầu ở cầu thủ trẻ và sử dụng bóng phù hợp trong tập luyện.

Ở chiều ngược lại, FIFA vẫn chưa đưa ra hướng dẫn cụ thể về việc giới hạn đánh đầu, chủ yếu tập trung vào quy trình xử lý chấn động não khi sự cố xảy ra.

Những bằng chứng khoa học đang ngày một nhiều hơn, còn bóng đá cũng buộc phải thay đổi để thích nghi. Một kỹ năng từng được xem là biểu tượng của môn thể thao vua giờ đây đang trở thành chủ đề gây tranh cãi nhất, khi sức khỏe lâu dài của cầu thủ được đặt lên bàn cân với chính bản sắc của trò chơi.