Ngày 7/10/2001, tại sân Wulihe ở Thẩm Dương, Yu Genwei ghi bàn thắng quyết định vào lưới Oman, giúp Trung Quốc thắng 1-0 và lần đầu tiên trong lịch sử giành vé dự World Cup. Khi tiếng còi mãn cuộc vang lên, hàng triệu người dân Trung Quốc đổ ra đường ăn mừng. Từ Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu đến Thành Đô, pháo hoa rực sáng, cờ tung bay, tiếng hát vang khắp phố phường. Truyền hình trung ương CCTV gọi đó là khoảnh khắc "cả đất nước có quyền tự hào".

Đó không chỉ là chiến thắng bóng đá. Nó diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc vừa giành quyền đăng cai Olympic 2008 và chính thức gia nhập WTO. Với nhiều người, việc đội tuyển quốc gia lần đầu bước ra sân khấu World Cup mang ý nghĩa biểu tượng cho sự hội nhập và khát vọng vươn ra thế giới.

Nhiều ký ức vẫn còn in đậm. Sun Jiahui, khi ấy mới 11 tuổi, nhớ cảnh cả khu phố nổ pháo ăn mừng và những tờ báo thể thao cô cắt dán kín tường phòng ngủ. Huang Yiwen, một cổ động viên ở Phúc Kiến, kể rằng dù Trung Quốc không ghi nổi bàn nào tại World Cup, ông vẫn "cảm thấy tự hào vì lần đầu tiên thấy đội tuyển nước nhà xuất hiện ở một giải đấu toàn cầu".

Tháng 5/2002, đội tuyển Trung Quốc sang Nhật Bản và Hàn Quốc dự kỳ World Cup đầu tiên tổ chức tại châu Á. Lần đầu tiên, người hâm mộ Trung Quốc được xem các trận đấu ban ngày, thay vì thức đêm như khi xem bóng đá châu Âu. Không khí World Cup lan khắp trường học, công sở. Học sinh mang radio, thậm chí vác cả tivi vào lớp. Nhiều thầy cô "ngầm cho phép" cả lớp nghe tường thuật, có lúc còn cùng học trò bỏ tiết để theo dõi trận đấu với Thổ Nhĩ Kỳ.

Hy vọng ban đầu không hề nhỏ. Tuyển Trung Quốc khi ấy có tinh thần đoàn kết, từng được dẫn dắt bởi HLV danh tiếng Bora Milutinovic - người đã đưa nhiều đội tuyển nhỏ tới World Cup. Một số cổ động viên mơ mộng nghĩ đến khả năng thắng một trận, thậm chí vào vòng 1/8. Thế nhưng, thực tế phũ phàng hơn rất nhiều.

Trận ra quân gặp Costa Rica, Trung Quốc cầm bóng nhiều nhưng thiếu sắc bén, thua 0-2. Trước "ông lớn" Brazil, họ thủng lưới sớm. Khoảnh khắc đáng nhớ nhất đến ở phút 37 khi đội trưởng Ma Mingyu đối mặt khung thành trống trải. Song cú sút vội vàng của anh bay vọt xà, cơ hội lịch sử tan biến trong tích tắc. Brazil thắng 4-0. Ma sau này thừa nhận: "Nếu bình tĩnh hơn, đó đã là bàn thắng để đời".

Trận cuối gặp Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc lại thua 0-3. Ở một quán ăn tại Nam Kinh, chủ quán hứa giảm giá 10% nếu đội nhà ghi bàn, nhưng khán giả chỉ nhận về sự im lặng và nước mắt. Kết thúc giải, Trung Quốc rời World Cup với thành tích buồn: 0 điểm, 0 bàn thắng, thủng lưới 9 lần.

Dù vậy, không ai trách móc họ. Trái lại, các cầu thủ được cảm thông và trân trọng. HLV Milutinovic trở thành biểu tượng, với những khẩu hiệu như "thái độ quyết định tất cả" và "bóng đá hạnh phúc". Trong ký ức của nhiều người, mùa hè 2002 là thời khắc bóng đá Trung Quốc được cả dân tộc nâng niu.

Nhưng đó cũng là đỉnh cao cuối cùng.

Hậu World Cup, bóng đá Trung Quốc rơi vào chuỗi suy thoái dài. Dù tiền đầu tư đổ vào giải vô địch quốc gia, với việc chiêu mộ các ngoại binh đắt giá và tìm cách nhập tịch cầu thủ, đội tuyển quốc gia vẫn không tiến bộ. Ngược lại, thành tích ngày càng đi xuống. Trung Quốc từ đó chưa bao giờ trở lại World Cup.

Tệ hơn, nhiều anh hùng năm xưa vướng bê bối. Năm 2012, Qi Hong và Jiang Jin bị kết án vì nhận hối lộ và dàn xếp tỷ số. Gần đây, Li Tie - cựu cầu thủ tại World Cup 2002 và từng là HLV trưởng tuyển quốc gia - bị điều tra vì tham nhũng. Những scandal ấy càng khoét sâu nỗi thất vọng của người hâm mộ.

Trên sân cỏ, kết quả ngày càng đáng buồn. Năm 2023, Trung Quốc thua chính Oman, đối thủ từng bị họ đánh bại để giành vé World Cup, và thậm chí thất bại trước Việt Nam, đội tuyển từng bị xem là yếu hơn rất nhiều. "Thập niên 1990 chúng tôi là đội mạnh thứ ba châu Á", Huang nhớ lại. "Bây giờ thì tụt dốc không phanh".

20 năm sau, dưới đoạn video về trận Trung Quốc vs Costa Rica năm 2002 trên mạng xã hội Bilibili, một bình luận viết: "Tôi từng nghĩ World Cup 2002 là khởi đầu rực rỡ. Không ngờ đó lại là đỉnh cao không thể vượt qua suốt hơn hai thập kỷ".

Khoảnh khắc Yu Genwei ghi bàn năm 2001 vì thế trở thành ký ức vừa huy hoàng vừa xót xa. Nó đánh dấu thời điểm hiếm hoi bóng đá Trung Quốc khiến cả dân tộc tin mình có thể sánh vai cùng thế giới. Tuy nhiên, câu chuyện ấy cũng nhắc nhở rằng, nếu không có nền tảng bền vững, một khoảnh khắc lịch sử có thể chỉ là ánh chớp lóe lên rồi tắt lịm.

Ngày nay, khi người hâm mộ Trung Quốc tiếp tục theo dõi World Cup dù đội nhà vắng mặt, họ vẫn nhớ về mùa hè 2002 như một giấc mơ đẹp. Một giấc mơ ngắn ngủi, song đủ để khắc sâu trong lịch sử và để lại câu hỏi day dứt: bao giờ bóng đá Trung Quốc mới lại được sống trong khoảnh khắc ấy thêm một lần nữa?